NUÔI TÔM Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG A A

02/05/2019
Năm 2000, mô hình nuôi tôm nước lợ bắt đầu phát triển mạnh tại vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), với diện tích khoảng hơn 283.000 ha. Đến năm 2018, tổng diện tích nuôi tôm đã là hơn 600.000 ha nuôi tôm sú và khoảng 80.000 ha nuôi tôm thẻ chân trắng. Trong đó, mô hình “tôm - lúa” chiếm khoảng hơn 25% diện tích, tập trung ở các tỉnh Kiên Giang, Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng… Tuy nhiên, do tác động diễn biến thời tiết, tình hình xâm nhập mặn và việc canh tác ở vùng trọng điểm nên người nuôi tôm gặp nhiều khó khăn.

Kỳ 1: Ở nơi con tôm “ôm” cây lúa

Bỏ lúa là... mất tôm

Nằm trong vùng trọng điểm nuôi tôm của cả nước, Sóc Trăng là một trong bốn tỉnh được chọn thực hiện dự án “Xây dựng mô hình nuôi tôm - lúa ở ĐBSCL”. Vào những ngày cuối tháng 3, còn khoảng một tuần nữa người dân lấy nước vào để xử lý ao tôm, chúng tôi trở lại Mỹ Xuyên, nơi được coi là “thủ phủ” của mô hình “tôm - lúa” của tỉnh Sóc Trăng. Theo người nuôi tôm ở Mỹ Xuyên, bước vào đầu vụ năm nay thời tiết có nhiều dấu hiệu bất ổn, nắng nóng kéo dài làm ảnh hưởng quá trình sinh trưởng của tôm. Sau khi lấy nước vào xử lý khoảng một tháng, người nuôi mới bắt đầu thả tôm giống, nhưng ngay từ thời điểm này, không ít người đã lo lắng về một vụ tôm nhiều khó khăn.

Theo ông Mã Văn Hồng, Giám đốc HTX Nông ngư Hòa Đê, thời tiết chỉ là một phần, chuyện người dân bỏ lúa chạy theo sản lượng tôm mới đang là điều đáng ngại. Đây mới thật sự là nguyên nhân mang lại bất ổn cho người nuôi tôm.

Năm 2009, tổ hợp tác Hòa Đê chính thức ra đời và chuyển đổi sang hoạt động theo mô hình HTX từ năm 2014, với 16 thành viên, 15 ha diện tích “tôm - lúa”. Đến nay, HTX Nông ngư Hòa Đê có 71 thành viên với tổng diện tích 81 ha “tôm - lúa” nhưng vụ lúa năm 2018 toàn HTX chỉ thực hiện trồng được 32 ha lúa.

Ông Mã Văn Hồng cho biết, ở thời điểm đầu thực hiện, năng suất và hiệu quả mô hình “tôm - lúa” mang lại cho người dân thu nhập khá ổn định. Có những năm lợi nhuận từ tôm lên đến 80 - 90 triệu đồng/ha. Con tôm mang lại lợi nhuận cao, nhiều thành viên trong HTX đã bỏ lúa tập trung vào nuôi tôm thả với số lượng khá dày. Và khoảng ba năm trở lại đây đã xuất hiện tôm bị bệnh, chết nhiều.

Thực tế, do chênh lệch thu nhập giữa con tôm và cây lúa nên những năm tôm trúng mùa, được giá thì một số bà con không thực hiện lấp lại trồng lúa mà tiếp tục nuôi tôm, từ đó nguy cơ làm ô nhiễm môi trường chung cao, tạo điều kiện cho mầm bệnh tồn lưu, ảnh hưởng đến vụ tôm tiếp theo. Trong ba năm liên tiếp (từ 2016 đến 2018), nhiều xã viên HTX Nông ngư Hòa Đê đã mất mùa tôm khi không trồng lúa. Ngay cả những diện tích ao nuôi tôm có độ sâu, không trồng lúa thì cũng chỉ khoảng hai vụ là tôm bắt đầu có triệu chứng bệnh, năng suất cũng giảm dần. Như vụ tôm năm 2018 đã có khoảng 40% diện tích ao tôm bị gan, tụy… Ngay gia đình ông Mã Văn Hồng, thả nuôi ba ao nhưng tôm bị bệnh chỉ thu hoạch được hơn 100 triệu đồng, lỗ gần 300 triệu đồng; năm 2017 thu được 190 triệu đồng, chỉ đủ tiền thức ăn cho tôm.

Với những hộ dân duy trì trồng lúa, việc nuôi tôm không những ổn định mà còn tăng cả năng suất lẫn giá. Như hộ gia đình ông Nguyễn Văn Khoa, thành viên HTX Nông ngư Hòa Đê, với 3 ha đất, ngoài nguồn thu từ nuôi tôm, vụ lúa năm 2018 đưa vào trồng 2 ha lúa giống ST24 cho thu hoạch hơn 60 triệu đồng, trừ chi phí còn lời hơn 40 triệu đồng. Dự kiến, hết vụ tôm 2019 gia đình sẽ trồng lúa trên cả 3 ha đất.

Theo ông Mã Văn Hồng, mô hình con tôm “ôm” cây lúa rõ ràng ổn định hơn, mang lại thu nhập cao hơn. Trái lại, nuôi tôm mà không trồng lúa rủi ro rất cao. Thực tế, toàn bộ diện tích lúa tại HTX Nông ngư Hòa Đê đã ký hợp đồng thu mua với doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang Trí với mức giá 8.200 đồng/kg đối với thu hoạch bằng tay lúa khô ráo. Do đó, vụ tới không chỉ gia đình ông mà nhiều xã viên tại HTX dự định ủi lại ao, trồng lúa.

Theo thống kê, năm 2018, tỉnh Sóc Trăng đã thả nuôi 56.160 ha tôm nước lợ, diện tích thu hoạch đạt hơn 42.681 ha, tổng sản lượng đạt 133.815 tấn. Trong tổng số 13.373 ha bị thiệt hại (tăng gần 3.946 ha so năm 2017), tôm thẻ chân trắng 7.532 ha và tôm sú 5.840 ha, thì thiệt hại do môi trường chiếm 54,5%; đốm trắng chiếm 23,8%; hoại tử gan tụy chiếm 23%. Riêng huyện Mỹ Xuyên, năm 2018 diện tích thả nuôi tôm nước lợ là 19.247,5 ha, diện tích “tôm - lúa” là 8.602 ha. Trong đó, thu hoạch được 18.171,5 ha, tổng sản lượng đạt 34.650 tấn, giảm 3.323 tấn so năm 2017. Qua thực tế sản xuất, các ngành chức năng huyện Mỹ Xuyên xác định, phải bảo đảm giữ vững diện tích lấp lúa trên nền tôm hằng năm đạt từ 9.000 ha trở lên; xác định rõ vùng nuôi bán thâm canh, vùng “tôm - lúa” để thu hút đầu tư và nâng cao hiệu quả mô hình được bền vững.

Mô hình tôm - lúa đem lại thu nhập ổn định cho nhiều hộ nông dân

Một hướng đi, trúng hai đích

Đến cuối tháng 3 năm nay, dự báo nhiều địa phương tại ĐBSCL thời tiết nắng nóng gay gắt, nguồn nước ngọt hạn chế, nguy cơ xâm nhập mặn có khả năng kéo dài đến đầu tháng 6. Do đó, sẽ ảnh hưởng sự sinh trưởng, phát triển của con tôm. Tuy nhiên, nhiều địa phương như Cà Mau, Kiên Giang… đã có được những bước chủ động trong việc đối phó thiên tai, nên theo đánh giá ban đầu nhiều vùng thả nuôi tôm sẽ không bị ảnh hưởng quá nhiều.

Tại Kiên Giang, nhờ có được những định hướng trong phát triển mô hình “tôm - lúa”, nhiều địa phương đã sẵn sàng “đón” nguồn nước mặn, mô hình này phát triển khá mạnh, giúp nhiều người dân trong vùng “tôm - lúa” có được thu nhập ổn định.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Kiên Giang Mai Anh Nhịn đánh giá, mô hình “tôm - lúa” đã mở ra cho người dân nuôi tôm một hướng đi “trúng” hai đích. Thứ nhất, sự phát triển bền vững của mô hình này đã mang lại cho người dân khoản lợi nhuận 80 - 90 triệu đồng/ha từ tôm và khoảng 20 triệu đồng từ lúa, cao gấp từ ba đến bốn lần trồng hai vụ lúa trước đây. Thứ hai, mô hình này đang rất phù hợp định hướng phát triển nông nghiệp bền vững, trong đó từng bước thích ứng biến đổi khí hậu, nước biển dâng, hiện tượng cực đoan của thời tiết.

Từ khi chuyển hướng sang mô hình “tôm - lúa” năm 2006, UBND tỉnh Kiên Giang đã chỉ đạo thành lập đoàn kiểm tra, rà soát lại về chủ trương phát triển kinh tế của địa phương. Từ đó, đánh giá rõ mô hình có hiệu quả không, vướng mắc những gì… Quá trình khảo sát, đánh giá tại huyện An Minh thì mô hình “tôm - lúa” phù hợp nhu cầu thực tế, điều kiện kinh tế của người dân. Đoàn kiểm tra đánh giá rõ tổng quan về ngành, quy hoạch vùng nuôi, đầu tư trang thiết bị, kỹ thuật, công nghệ cơ sở nhằm thực hiện nhân rộng mô hình “tôm - lúa” trên diện rộng. Cùng với đó, công tác tuyên truyền, đầu tư hoàn thiện hệ thống thủy lợi phục vụ nhu cầu phát triển của từng địa phương được đẩy mạnh. Trong đó, chính quyền địa phương luôn tập trung việc quy hoạch vùng nuôi để bảo đảm diện tích thả nuôi tôm gắn liền với cây lúa và tập trung hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, nhất là những năm thời tiết diễn biến phức tạp.

Vụ tôm năm nay trên địa bàn tỉnh Kiên Giang đã thả nuôi khoảng 120.000 ha, trong đó có khoảng 100.000 ha trên 100% diện tích đất trồng lúa. Diện tích tôm tập trung ở bốn huyện: An Minh, An Biên, Vĩnh Thuận và U Minh Thượng. Riêng huyện An Minh đã xuống giống 100% diện tích nuôi tôm với 39.017 ha.

Ông Lê Văn Khanh, Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện An Minh cho biết, toàn bộ diện tích thả tôm được khoảng 1,5 đến 2 tháng, thời tiết năm nay có xuất hiện nắng nóng nhưng chưa có dấu hiệu ảnh hưởng nhiều đến con tôm. Huyện đã cử cán bộ kỹ thuật bám sát diễn biến của từng vùng, hướng dẫn bà con kỹ thuật chăm sóc để làm sao tránh những biến cố cho tôm. Qua gần 20 năm thực hiện mô hình “tôm - lúa”, người dân địa phương đã thấy được rất rõ lợi ích cũng như sự cần thiết của cây lúa đối với việc nuôi tôm. Chính vì vậy, tại An Minh, chỉ có một số khu vực sát biển, nước mặn quanh năm không thể trồng được lúa người dân đành trồng cỏ trên diện tích nuôi tôm. Từ năm 2017, trên địa bàn huyện An Minh bắt đầu áp dụng cả việc đưa tôm càng xanh, cua gạch xen canh với cây lúa đã mang lại năng suất, giá trị cao cho người nuôi.

Mô hình tôm - lúa phù hợp với phát triển nông nghiệp bền vững tại ĐBSCL

Theo khảo sát, đánh giá tại các địa phương thực hiện mô hình “tôm - lúa”, diện tích nuôi tôm ngày càng được nhân rộng, sản lượng tôm tăng cao, lợi nhuận mang lại cho người dân ổn định. Tuy nhiên, mô hình “tôm - lúa” quy mô nếu so khả năng vẫn còn nhỏ lẻ, thiếu sự liên kết, hợp tác; cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất chưa đồng bộ; việc áp dụng cơ giới hóa vào quy trình canh tác “tôm - lúa” chưa được nhiều… nên hiệu quả mang lại vẫn chưa như kỳ vọng

Kỳ 2: Nâng tầm cho mô hình “tôm - lúa”

Được mùa cả tôm lẫn lúa

Đến thời điểm hiện tại, chưa thể khẳng định trên một thửa ruộng thì con tôm hay cây lúa có vai trò quan trọng hơn. Nhưng thực tế minh chứng, hiệu quả ổn định về kinh tế, thu nhập của người dân thực hiện mô hình “tôm - lúa” cao gấp từ ba đến bốn lần những mô hình đã thực hiện trước đó. Chính vì vậy, diện tích “tôm - lúa” đã liên tục tăng cao trong những năm gần đây.

Theo Viện Nghiên cứu nuôi trồng thủy sản II, quy hoạch đến năm 2020 diện tích “tôm - lúa” vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) vào khoảng hơn 161.692 ha, nhiều nhất là tỉnh Kiên Giang với 60.075 ha, tiếp theo là Cà Mau 45.857 ha, Bạc Liêu 40.000 ha, Sóc Trăng 7.500 ha. Tuy nhiên, vụ tôm năm nay tại Kiên Giang đã thả nuôi đến hơn 100.000 ha, Cà Mau khoảng 49.000 ha, Sóc Trăng hơn 9.200 ha… vượt cả tầm nhìn đến năm 2030.

Tại Kiên Giang, nơi có diện tích và tốc độ phát triển mô hình “tôm - lúa” nhanh nhất ĐBSCL, năm nay dự báo người nuôi tôm sẽ được cả mùa lúa lẫn tôm. Ngay huyện An Minh thường xuyên có diện tích thả tôm trên diện tích lúa là 39.017 ha/41.736 ha đất nông nghiệp (chỉ có hơn 1.000 ha lúa nằm trong đê bao không lấy được nước mặn nên trồng hai vụ lúa), đều cho năng suất cả tôm và lúa khá ổn định. Trong khi đó, huyện An Biên cũng có xu hướng mở rộng diện tích “tôm - lúa”. Hiện toàn huyện có 21.000 ha/28.700 ha diện tích lúa được thả nuôi tôm.

Ông Ngô Trấn Hỷ, Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) huyện An Biên cho biết, hiện toàn huyện đã xuống giống 100% diện tích, tuy có nắng nóng kéo dài những chưa thấy dấu hiệu ảnh hưởng nhiều đến sự phát triển của tôm. Nếu cứ diễn biến như hiện nay thì người dân sẽ thắng cả tôm lẫn lúa. Năm nay, vụ lúa tại An Biên kết thúc sớm để chuyển sang thả tôm nên dường như bà con không bị ảnh hưởng bởi đợt giá lúa giảm sâu trong thời điểm cuối tháng 2, đầu tháng 3 vừa qua.

Một trong những nơi được cho là người dân sẽ “ăn trọn” cả lúa lẫn tôm là HTX nông nghiệp Bào Trâm thuộc huyện An Biên. Đến thời điểm này, xã viên HTX nông nghiệp Bào Trâm đã thả nuôi tôm sú được khoảng gần ba tháng, nhiều hộ đã bắt đầu thu hoạch, tôm đạt trung bình khoảng 30 con/kg. Ngay đầu vụ, giá tôm được bán 195.000 đồng/kg và dự kiến năng suất tôm đạt bình quân khoảng 420 kg/ha.

Ông Lương Văn Nhâm, Giám đốc HTX nông nghiệp Bào Trâm cho biết, năm 2015, HTX chính thức chuyển đổi sang mô hình “tôm - lúa” và đến thời điểm này đã thực hiện được 84/174 ha lúa hai vụ sang một vụ lúa, một vụ tôm. Vụ lúa vừa qua, HTX đã được Công ty CP Trung An ký hợp đồng bao tiêu toàn bộ lúa trên diện tích thả tôm với giá bình quân 7.000 đồng/kg lúa tươi (giá lúa thường 5.200 đồng/kg), trong khi năng suất tương đương nhau với khoảng bảy tấn/ha.

Tại Cà Mau, mô hình “tôm - lúa” cũng đang phát huy rất hiệu quả khi được áp dụng trên cả khu vực nước mặn - ngọt. Ban đầu, chỉ vài hộ sản xuất tôm nước lợ từ những vùng tự phát nằm xen trong các vùng ngọt, nhưng đến nay tổng diện tích “tôm - lúa” đã lên đến hơn 49.000 ha. Trong đó, hơn 43.000 ha chuyển từ đất trồng lúa sang sản xuất chuyên tôm và luân canh “tôm - lúa”, chiếm gần một phần tư tổng diện tích nuôi trồng thủy sản toàn tỉnh. Phần lớn diện tích tự phát tập trung trên địa bàn huyện Thới Bình. Đây cũng được xem là “thủ phủ” của mô hình “tôm - lúa” ở Cà Mau. Tuy bị coi là “sinh sau, đẻ muộn” nhưng kết quả từ thực tế cho thấy, vùng tự phát sau khi chuyển sang canh tác “tôm - lúa”, hiệu quả trên cùng diện tích đất nâng lên từ 61 đến hơn 65,4 triệu đồng/ha/năm, gấp khoảng ba lần so thời kỳ chuyên nuôi trồng cây, con hệ ngọt.

Ông Nguyễn Hoàng Lâm, Trưởng phòng NN&PTNT huyện Thới Bình cho biết, năm 2018, toàn huyện có hơn 21.300 ha nuôi tôm kết hợp trồng một vụ lúa, năng suất bình quân khoảng 4,1 tấn/ha, giá bán thấp nhất là 4.800 đồng/kg, đối với lúa tại vùng tôm giá được thu mua cao nhất 7.900 đồng/kg. Với mức giá nêu trên và cộng thêm nguồn thu từ con tôm, niên vụ “tôm - lúa” năm 2018, thấp nhất bình quân một nhà nông thu lợi khoảng 60 triệu đồng/ha.

Xây dựng thương hiệu cho “tôm - lúa”

Lý giải về lựa chọn của nông dân với mô hình “tôm - lúa”, Ths Mã Huy, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Cà Mau khẳng định, thực tế sản xuất cho thấy, gieo trồng lúa trên đất nuôi tôm không xảy ra xung đột mà còn có tác dụng bổ trợ cho nhau, giúp cây lúa ít bệnh hơn so độc canh cây lúa. Ngược lại, con tôm cũng ít bệnh hơn so độc canh nuôi tôm.

Theo phân tích của ông Huy, sau khi nuôi một vụ tôm thì nhà nông tiến hành gieo trồng vụ lúa. Quá trình cải tạo đất từ mặn sang ngọt để trồng lúa, nhiều mầm bệnh gây hại tôm sẽ không sống được ở môi trường nước ngọt và ngược lại. Cùng với đó, sau vụ nuôi tôm, chất thải hữu cơ dưới đáy ao sẽ được bộ rễ cây lúa hấp thụ, làm cho ruộng lúa màu mỡ, người trồng lúa chỉ bón một lượng phân nhỏ là đáp ứng nhu cầu phát triển của cây. Ngược lại, sau khi thu hoạch lúa, một lượng sinh khối lớn thân và rễ lúa phân hủy, kích thích sự phát triển của phiêu sinh vật làm thức ăn cho tôm. Ngoài ra, trồng lúa trên đất tôm còn hạn chế được tình trạng vùng nuôi tôm bị lão hóa do đất ngập mặn lâu. Chính vì lợi ích kép nêu trên mà nhà nông canh tác mô hình “tôm - lúa” giảm được chi phí khá lớn về phân bón, sản phẩm tạo ra an toàn, thân thiện hơn với môi trường và sức khỏe cộng đồng. Đây cũng được coi là cách thức canh tác nông nghiệp thông minh và bền vững hiện nay.

Nói về định hướng phát triển mô hình “tôm - lúa” trên địa bàn, ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau cho rằng, để nâng được “tầm” cho mô hình “tôm - lúa” thì cần tập trung xây dựng thương hiệu cho con tôm, hạt lúa trên diện tích thực hiện mô hình “tôm - lúa”. Thực tế, sau thời gian kiểm chứng về hiệu quả và tính bền vững, giờ đây, “tôm - lúa” đã trở thành mô hình canh tác chủ lực đối với nhà nông nhiều địa phương vùng ngọt “chưa khép kín” của tỉnh Cà Mau. Đồng thời còn được xem là lối canh tác nông nghiệp thông minh, thích ứng với hạn - mặn và biến đổi khí hậu… Đơn cử như tại huyện Thới Bình, dự kiến, đến tháng 5-2019 toàn huyện sẽ có khoảng 10.000 ha lúa trong mô hình “tôm - lúa” được công nhận thương hiệu “lúa sạch”.

Một trong những lợi thế lớn nhất khi xây dựng thương hiệu “tôm sạch, lúa sạch” là tại các tỉnh như: Kiên Giang, Cà Mau… ở những vùng thả nuôi tôm trên diện tích lúa đều được thực hiện một cách tự nhiên. Người nuôi tôm kể từ thả con giống cho đến khi thu hoạch không can thiệp gì từ thức ăn, thuốc hóa học vào ruộng tôm. Người dân luôn cho rằng, nguồn thu nhập từ tôm là chính và trồng lúa chỉ để bảo vệ cho con tôm nên đã không dùng chất hóa học như phân đạm, thuốc trừ sâu để phun lúa. Từ những diện tích “tôm - lúa” đã tạo ra lượng lớn sản phẩm tôm sạch, lúa sạch.

Tuy nhiên, mới chỉ có một phần sản phẩm lúa sạch của những HTX chuyên canh “tôm - lúa” được doanh nghiệp đến ký hợp đồng mua với giá cao hơn lúa thường từ 1.800 đồng đến 2.000 đồng/kg. Còn với con tôm thả nuôi trên diện tích đó giá thu mua không có gì khác biệt với các loại tôm thông thường, do vậy hiệu quả kinh tế vẫn còn chưa cao.

Theo ông Võ Quốc Hảo, chuyên viên Chi cục Thủy sản Sóc Trăng, phải xây dựng thương hiệu thì mới có thể mang lại giá trị thực cho con tôm, cây lúa ở những mô hình “tôm - lúa”

Nuôi tôm càng xanh xen canh cây lúa đem lại nguồn thu ổn định cho người nông dân Cà Mau

Năm 2017, tại Cà Mau, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) đã tổ chức Hội nghị phát triển ngành tôm Việt Nam dưới sự chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc. Tại hội nghị này, mục tiêu phấn đấu xuất khẩu (XK) tôm đạt giá trị 10 tỷ USD vào năm 2030 đã được đặt ra

Kỳ 3: Hướng tới mục tiêu xuất khẩu 10 tỷ USD

Mô hình nào cho con tôm?

Năm 2018, cả nước thả nuôi hơn 736.000 ha tôm nước lợ, tăng 3% so cùng kỳ năm 2017, với sản lượng đạt khoảng 762.839 tấn. Trong đó, diện tích tôm thẻ chân trắng là 103.568 ha, với sản lượng tôm thẻ chân trắng đạt 464.924 tấn, diện tích nuôi tôm sú là 632.999 ha, với sản lượng đạt 297.915 tấn. Tuy có được sản lượng lớn nhưng kim ngạch XK chỉ đạt gần 3,6 tỷ USD, giảm hơn 7% so cùng kỳ.

Theo đánh giá của Tổng cục Thủy sản, ngành tôm của nước ta chưa phát huy hết tiềm lực và thế mạnh, đồng thời chưa tạo được lợi thế cạnh tranh so các đối thủ trên thế giới như: Ấn Độ, Thái-lan, Ecuador, Indonesia…Nhìn vào số liệu, có thể thấy được trong những năm gần đây ngành tôm Việt Nam đã tập trung chạy theo sản lượng nhưng không tăng được về giá trị. Cụ thể, sản lượng tôm thẻ chân trắng lớn nhưng giá trị chỉ bằng một phần ba so tôm sú. Ngay thời điểm từ đầu năm đến nay giá tôm sú loại 30 con/kg dao động khoảng 250.000 đến 300.000 đồng/kg; nhưng tôm thẻ loại 100 con/kg chỉ khoảng 80.000 đồng/kg.

Năm nay, tại đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), nhiều tỉnh đã cơ bản xuống giống trên nhiều diện tích thả nuôi tôm khác nhau. Những năm gần đây đã có bốn mô hình phát triển nuôi tôm chính như: “tôm - lúa”, quảng canh và quảng canh cải tiến, tôm rừng, bán thâm canh và thâm canh (nuôi công nghiệp). Trong đó, số hộ nuôi quy mô nhỏ lẻ chiếm đến 80% diện tích, chủ yếu là “tôm - lúa” và quảng canh, nhưng lại cho năng suất thấp, chỉ khoảng 0,5 tạ/ha; diện tích nuôi thâm canh và bán thâm canh chiếm chưa đến 20% diện tích nhưng năng suất từ 1,5 đến 3,5 tấn/ha. Đối với diện tích nuôi tôm thẻ chân trắng có năng suất khoảng bốn tấn/ha. Mới đây, một số tỉnh như Bạc Liêu, Sóc Trăng đang phát triển mô hình nuôi tôm công nghệ cao hay còn gọi là “siêu thâm canh” cho năng suất cao và khá ổn định.

Vấn đề đặt ra là chọn mô hình nào để phát triển nuôi tôm tại ĐBSCL?

Thực tế cho thấy, việc nuôi tôm công nghiệp cho năng suất cao, lợi nhuận cao nhưng luôn đi kèm rủi ro cao, đầu tư lớn và chỉ cần thất bại một vụ là có thể kéo theo hệ lụy rất lớn. Ở thời điểm hiện tại, nuôi tôm công nghiệp đầu tư khoảng 500 triệu đồng/ha, nếu được mùa sẽ cho thu về lợi nhuận khoảng 500 triệu đồng; mô hình nuôi công nghệ cao đã cho thấy được tính ổn định, năng suất cao nhưng để đầu tư một ha nuôi tôm cần ít nhất từ 600 đến 700 triệu đồng.

Với mức đầu tư này chỉ tập trung ở số ít doanh nghiệp (DN) lớn, hộ gia đình có điều kiện kinh tế phát triển vùng nuôi lớn, hoặc nông trại. Do đó, nhiều địa phương đã có quy hoạch mở rộng diện tích tôm công nghiệp, công nghệ cao nhưng đang gặp nhiều khó khăn. Tỉnh Kiên Giang đã có quy hoạch phát triển 10.000 ha nuôi tôm công nghiệp nhưng năm 2019 kế hoạch thả nuôi chỉ khoảng 2.500 ha; Tại Sóc Trăng chỉ có 680 ha nuôi tôm công nghiệp trên tổng diện tích 49.500 ha nuôi tôm. Trong khi đó, mô hình “tôm - lúa” hoặc nuôi tôm quảng canh đầu tư chi phí ban đầu rất thấp, tuy hiệu quả thấp nhưng lại phù hợp điều kiện của người dân ĐBSCL.

Về vấn đề này, ông Võ Quốc Hảo, chuyên viên Chi cục Thủy sản Sóc Trăng cho rằng, cần tập trung phát triển những mô hình nuôi tôm bền vững, nhưng song song đó là vẫn phải phát triển các mô hình khác. Tuy nhiên, cần phải xây dựng bằng được thương hiệu cho những mô hình tôm sạch, tôm sinh thái thì mới có thể nâng cao giá trị cho con tôm.

Trong khi đó, ông Bùi Đức Cường, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Cavimex Group cho biết, ở thời điểm này DN thu mua đồng giá tôm với tất cả các loại hình canh tác nhưng vẫn ưu tiên hơn vùng nuôi quảng canh, “tôm - lúa”, tôm sinh thái. Đây là những sản phẩm tôm rất tốt, không bị lẫn tạp chất. Đối với các mặt hàng tôm XK thì tất cả các lô hàng đều phải lấy mẫu test lại và từ trước đến nay những lô hàng bị nhiễm tạp chất, hóa chất đều từ nuôi công nghiệp.

Tập trung cho sản lượng và chất lượng

Theo TS Phan Thanh Lâm, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu nuôi trồng Thủy sản II, cần tập trung cho cả sản lượng lẫn chất lượng và từ đó mới có thể nâng cao được giá trị cho con tôm. Riêng ĐBSCL có rất nhiều cơ hội để phát triển nuôi tôm và nhất là mô hình nuôi tôm sú, như diện tích tiềm năng lớn có thể phát triển, khả năng tăng năng suất và sản lượng có tính khả thi cao, nguồn giống và nguyên liệu đầu vào đa dạng, nguồn lao động sẵn có nhiều. Tuy nhiên, để phát triển nuôi tôm vẫn còn gặp rất nhiều trở ngại, như tôm giống đóng vai trò quan trọng nhưng nước ta chưa hoàn toàn làm chủ công nghệ chọn tạo, gia hóa, chủ động cung ứng giống; đồng thời chưa có con giống kháng bệnh phục vụ nuôi quảng canh; người nuôi vẫn còn làm theo kinh nghiệm là chính; chưa tạo được các mối liên kết trong sản xuất, vẫn chủ yếu làm độc lập và chưa đa dạng sinh kế ngoài con tôm; các kỹ năng về giám sát nuôi tôm, xử lý diện tạp và theo dõi chăm sóc tôm nuôi còn nhiều hạn chế; hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất mặc dù đã được cải thiện những vẫn chưa bảo đảm đáp ứng nhu cầu cho nuôi tôm; tập quán canh tác riêng lẻ cũng là trở ngại để đẩy mạnh phương pháp tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết và tiêu thụ.

Thực tế, con tôm sú luôn được coi là đặc sản của Việt Nam và rất ít nước trên thế giới có được sản phẩm tôm sú. Trong đó, đối với mô hình nuôi tôm sú công nghiệp về năng suất, sản lượng đạt 3,5 tấn/ha đang ở mức khá cao về năng suất, sản lượng. Điều đó cho thấy mô hình “tôm - lúa” cần tiếp tục nhanh chóng tạo sự chuyển biến, tập trung phát triển và nâng cao năng suất, chất lượng cho con tôm để đạt mục tiêu 10 tỷ USD xuất khẩu tôm vào năm 2030.

Ở thời điểm hiện tại, năng suất của mô hình “tôm - lúa” chỉ đạt ở mức 400 đến 500 kg/ha nhưng năng suất này hoàn toàn có thể tăng gấp đôi khi chỉ phải áp dụng một số biện pháp kỹ thuật và vẫn rất phù hợp điều kiện thực tế của người dân nuôi tôm tại ĐBSCL. Xuất phát từ nhu cầu thực tế của con tôm, Viện Nghiên cứu nuôi trồng Thủy sản II đã thử nghiệm thành công trên mô hình “tôm – lúa” tại Sóc Trăng, Bạc Liêu và năng suất tôm sú có thể đạt hơn 1,1 tấn/ha.

Theo TS Phan Thanh Lâm, thành công trong quá trình thực hiện mô hình “tôm - lúa” của dự án là việc bố trí, thiết kế một ao ương và tiến hành ương tôm trước khi bung ra ruộng nuôi giúp kiểm soát tốt hơn tỷ lệ sống (có thể đạt 70%), giúp đầu tư hợp lý hơn, hạn chế rủi ro và dễ quản lý ao nuôi; kiểm soát môi trường chặt chẽ thường xuyên đã hỗ trợ tốt hơn cho công tác quản lý ao nuôi.

Trong khi đó, theo ông Lê Thanh Triều, Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Cà Mau, để mô hình “tôm - lúa” phát triển bền vững hơn nữa, đặc biệt trong điều kiện chịu nhiều bất lợi từ tác động của biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, thời gian tới, ngành nông nghiệp tỉnh tiếp tục thực hiện song hành nhiều giải pháp. Cụ thể, chú trọng giải pháp về công nghệ; bố trí lịch thời vụ phù hợp, đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu giống sang những giống lúa chất lượng cao nhưng chịu mặn tốt để nhà nông gieo trồng; đẩy mạnh cơ giới hóa nông nghiệp; quy hoạch và hoàn thiện hạ tầng vùng nguyên liệu sản xuất lúa chất lượng cao, song hành với việc liên kết DN. Bởi sản xuất có tốt đến mấy đi nữa cũng phải gắn liền với bao tiêu, với đầu ra. Trong đó, với xu thế chuộng nông sản sạch và an toàn của các nước phát triển trên thế giới, DN XK gạo Việt Nam đã chú trọng nhiều hơn đến việc lựa chọn vùng nguyên liệu sạch phục vụ XK, trong đó, đồng đất thực hiện mô hình “tôm - lúa” ở ĐBSCL luôn là lợi thế, là điều kiện thuận lợi để vùng mở rộng quy mô, diện tích “tôm - lúa” trong tương lai gần. Bởi hiện nay, nhiều tỉnh trong khu vực ĐBSCL đẩy mạnh thâm canh, sử dụng nhiều phân bón, đất đai bạc màu… nên không phải nơi nào cũng hội đủ điều kiện làm ra hạt lúa an toàn, lúa hữu cơ chất lượng cao.

Thêm một thực tế là, để thực hiện các mô hình về tôm hữu cơ luôn đòi hỏi cần có diện tích 500 ha. Nhưng với khoảng 80% thuộc diện quy mô nhỏ như hiện nay, liệu người dân có thể tự xây dựng thương hiệu cho con tôm, hạt lúa?

Ngay các HTX nông nghiệp chuyên canh về “tôm - lúa” cũng chỉ hoạt động theo mô hình nhỏ và vừa, diện tích của mỗi HTX chỉ vài chục ha. Khắc phục tình trạng này, tỉnh Cà Mau đã chủ động xây dựng khoảng 10.000 ha lúa trong mô hình “tôm - lúa” để phục vụ sản xuất bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận “Lúa sạch Thới Bình”.

Nói như kỹ sư Nguyễn Trần Thức, Chi cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Cà Mau, khi đồng đất “tôm - lúa” ở Cà Mau làm ra và được chứng nhận con tôm, hạt gạo hữu cơ, giá trị nông sản sẽ tăng rất nhiều và sản phẩm dễ dàng xuất khẩu đến nhiều thị trường khó tính. Theo đó, giá trị của con tôm, hạt lúa chắc chắn sẽ được nâng tầm./.

Xuân Niệm sưu tầm (Nguồn: nhandan.com.vn)
Thư viện ảnh
Hoạt động thể thao
Video
Web liên kết
Quảng cáo